good, bad, ugly

Good, bad en ugly; de belangrijkste effecten van de platformeconomie

11 Dec 2018

Zeker in een wereld waar move fast and break things een populair mantra onder startup- en technologie-ondernemers is, is het zaak om de juiste balans te vinden tussen het stimuleren van vooruitgang en het tegengaan van negatieve effecten. Oftewel: mastering the good, the bad and the ugly. Een overzicht van de belangrijkste effecten.

The good

Goed nieuws is geen nieuws. En dus lezen we eigenlijk vrij weinig over de positieve effecten van platforms op ons leven. Deze zijn er wel degelijk, maar ze zijn niet zo goed meetbaar. Het feit dat je nu via een muziekplatform als Spotify voor een tientje per maand miljoenen nummers kunt streamen op je smartphone, terwijl je voor dat geld vroeger alleen een cd met een stuk of tien nummers kon kopen is voor veel consumenten een geweldige vooruitgang. Maar in de huidige economische statistieken is dat effect niet zichtbaar.

Een studie van MIT-hoogleraar Erik Brynjolfsson en Felix Eggers van Universiteit Groningen liet zien dat het gemis van dergelijke diensten voor gebruikers een waarde vertegenwoordigt van 50 tot 250 keer de fee die ze aan het betreffende platform betalen. Platforms genereren dus veel welvaart voor hun gebruikers – die dat zijn gaan ervaren als ‘het nieuwe normaal’ – terwijl ze daar maar een kleine rekening voor sturen. Zo zijn er nog veel meer (minder bekende) positieve effecten. Platforms verlagen bijvoorbeeld vaak de drempel om mee te doen in een markt. Het gevolg is dat er meer concurrentie komt, wat weer kan bijdragen aan onder meer een betere service. Onderzoek heeft laten zien dat de komst van Uber bijvoorbeeld heeft bijgedragen aan betere service bij traditionele taxibedrijven.

Ook voor zelfstandig professionals en kleinere ondernemingen zijn er positieve effecten. Zij krijgen via platforms toegang tot markten die vroeger waren voorbehouden aan grotere bedrijven en kunnen daar ook op een gelijk speelveld concurreren en nieuwe kansen pakken. Voor bepaalde groepen bieden platforms ook mogelijkheden om aanvullend inkomen te genereren op een flexibele manier. En last but not least zien we hoe een reeks imposante nieuwe platforminitiatieven een bijdrage leveren aan allerlei sociale thema’s zoals de ouderenzorg, mobiliteit, veiligheid en het versterken van saamhorigheid in een wijk. Platforms blijken een goed vehikel voor zelforganisatie en laten in tal van voorbeelden zien hoe de balans tussen patiënt en zorginstelling verbetert in het voordeel van de patiënt, onder meer doordat lotgenoten zich verenigen in online communities waar ze in contact komen met elkaar en zorgprofessionals.

The Bad

Negatieve effecten van platforms zijn terug te voeren op het winner-takes-all effect dat in digitale markten een sterk stempel drukt. Simpel gesteld: een bakker kan maar een beperkt aantal broden bakken per dag, maar in digitale markten is dat principe niet langer van toepassing. Netflix of Booking.com kan eenvoudig een gebruiker toevoegen en dat kost haast niets extra. Bovendien is er vaak een netwerkeffect: diensten worden vaak beter naarmate er meer gebruikers zijn. In deze markten kan een kleine voorsprong dus een enorm verschil en ontstaat er al gauw een (bijna) monopolie ontstaan.

Dat heeft ook voordelen – eenduidige standaarden en soms ook optimale efficiency – maar heeft als nadeel een grote concentratie van macht. Die macht komt in de platformeconomie niet langer doordat je aan de top van de waardeketen staat, maar doordat je in het centrum van een netwerk zit. Google kreeg een miljardenboete opgelegd van de Europese commissie doordat het zowel beheerder als aanbieder was op het Androidplatform, en daarmee een voorkeur voor eigen producten kon afdwingen. Amazon wordt in de Verenigde Staten met argusogen gevolgd voor haar rol in de e-commercemarkt.

Nadelen zijn ook voelbaar aan de kant van de kleine partijen die diensten, goederen of arbeid aanbieden. Platforms bieden de gebruiker ultiem gemak en lage prijzen, maar deze kleine partijen betalen soms de prijs daarvoor: platforms kunnen zelfstandige professionals bijvoorbeeld laten werken tegen lage tarieven, hen prikkelen tot extreem lange werktijden, slechte andere arbeidsvoorwaarden bieden en hen daarbij ook continu digitaal monitoren en/of onderling benchmarken. Er wordt in de extreme gevallen wel gesproken van moderne slavernij. Natuurlijk zijn er ook nadelen voor de gebruikers van platforms. Hun gratis diensten zijn aantrekkelijk, maar mensen beseffen ook steeds beter dat er een keerzijde is. There’s no such thing as a free lunch, is een oud motto onder economen en voor gebruikers van bijvoorbeeld Facebook is er ook een wat recenter motto: If it’s free, you’re the product.

Concreet betekent dit dat de platforms geld verdienen met de data van gebruikers en dat ze daarbij ook over de schreef kunnen gaan door privacy of andere rechten niet te respecteren. Het schandaal rondom Facebook en Cambridge Analytica is daarvan een niet te missen voorbeeld. Tot slot is er nog het effect van platforms op een betrouwbare nieuwsvoorziening. Enerzijds gaat het daarbij om het manipuleren van de nieuwsvoorziening door partijen die met nepnieuws het sentiment rond bijvoorbeeld verkiezingen beïnvloeden. Anderzijds gaat het ook om een tunnelvisie – de zogeheten filter bubble – die als gevolg van hyperpersonalisatie ontstaat: gebruikers zien dan alleen nog berichten die bij hun eigen leefwereld passen, die daardoor verder versterkt wordt.

Maatschappelijke oproer

Tegen het einde van de 18e eeuw vormde de opkomst van het mechanisch weefgetouw een bedreiging voor de werkgelegenheid onder Britse textielarbeiders. Een van hen, Ned Ludd, mobiliseerde groepen arbeiders en liet hen de nieuwe machines stuk slaan. Het heeft de technologische vooruitgang destijds niet gestopt en heeft er alleen maar voor gezorgd dat we een naam hebben voor dergelijke activisten: Luddieten.

Een paar eeuwen later zien we hoe bijvoorbeeld taxichauffeurs hun woede richten op Uber- chauffeurs door hun ruiten en koplampen stuk te slaan. Technologische vooruitgang heeft historisch  dan ook vrijwel altijd positieve én negatieve effecten en gaat gepaard met maatschappelijk oproer. De opkomst van platforms vormt daarop geen uitzondering.

The ugly

Toenmalig Amerikaans President Bill Clinton gaf in 2000 al aan te verwachten dat China pogingen zal doen om het internet onder de duim te krijgen. Maar ook dat het kansloos was, want ‘je kunt nog beter proberen een drilpudding aan de muur te spijkeren’.

Clinton kon ook niet weten hoe het internet – destijds gezien als een vrijplaats gebaseerd op decentrale technologie – zich juist verre van anarchistisch zou ontwikkelen en hoe groot de invloed van een handvol technologiebedrijven kon worden. De realiteit anno 2018 is dat Amerikaanse en Chinese platformbedrijven niet alleen vele malen groter zijn dan de Europese counterparts maar ook dat hun invloed op het dagelijks leven in Europa daarmee heel groot is en dat er grote afhankelijkheden zijn.

Het functioneren van veel publieke diensten wordt simpelweg afhankelijk van overzeese technologiebedrijven en daarmee ontstaan ook geopolitieke risico’s. Het onvermogen om in Europa zelf grote platforms op te zetten heeft bovendien tot gevolg dat ons concurrentievermogen onder druk komt te staan en leidt tot een slechter klimaat voor nieuwe startups: talent lekt weg naar bijvoorbeeld Silicon Valley.

Wet- en regelgeving

Als we recht willen doen aan de manier waarop platforms de samenleving steeds meer raken – en de waarde voor gebruikers willen optimaliseren – is het nodig om wetten en regels aan te passen.

Zoals technologie voortdurend een update krijgt, zo verdienen maatschappelijke kaders voor technologie immers ook een update. Een ding is duidelijk: daar is geen silver bullet voor want het is een complexe uitdaging. Het onderzoekspaper dat in het kader van Dutch Transformation Forum is geschreven biedt echter wel een paar aanbevelingen om Nederland – en in bredere zin Europa – futureproof te maken. Met de juiste maatregelen is het mogelijk om de negatieve effecten van de machtsconcentratie te beperken en te komen tot een gezonde platform economie. Een platformeconomie met voldoende concurrentie, innovatie, een geografische mix van platformspelers en met oog voor de belangen van verschillende betrokken stakeholders.

  • Wetgevers moeten zich richten op het tegengaan van machtsmisbruik, en oppassen dat ze daarbij de vooruitgang in het efficiënter maken van markten niet frustreren.
  • Het gaat om regulering van het hele ecosysteem rondom een platform en grijpt daarmee in op allerlei typen regulering: vrije mededinging, arbeidsmarkt, intellectuele eigendom, privacy. Het is daarmee geen op zichzelf staand wetgevingstraject.
  • Het proces waarmee wetgeving wordt ontwikkeld moet ruimte bieden voor inbreng van alle betrokken stakeholders.
  • Belangrijke inhoudelijke principes die potentieel schadelijke effecten tegengaan zijn het gebruik van open standaarden, het afdwingen van transparantie en het bevorderen van dataportabiliteit.

Dossier Platformeconomie

Een goede bestuurder scheidt het kaf van het koren als het gaat om nieuwe ontwikkelingen. Lege buzzwords behoeven geen aandacht, echt fundamentele ontwikkelingen des te meer. Digitale platforms horen zeker tot de laatste categorie. Voor zowel bedrijfsleven als maatschappij staat er veel op het spel, zeker nu platforms zich snel ontwikkelen. Als we de maatschappelijke kaders op de juiste wijze updaten, is er straks winst voor iedereen. In het dossier Platformeconomie gaan we in vier artikelen en interviews dieper in op dit onderwerp.

Als partner van het Dutch Transformation Forum (DTF), met dit jaar als thema platform economy, brengt KPMG het rapport Unlocking the value of the platform economy, Mastering the good, the bad and the ugly uit. We geven een duidelijk beeld van de platformeconomie, de potentie, de dilemma’s en de positie van Nederland. Een vorm van digitale transformatie die iedere sector raakt.

Lees ook:

Deel dit bericht

Deze website maakt gebruik van cookies.

Door gebruik te blijven maken van de website gaat u akkoord met het gebruik van cookies.

KPMG gebruikt cookies voor o.a. de volgende doelen: beveiligen van de website; optimaliseren van de website en de dienstverlening door o.a. analyses websitegebruik en statistieken; integratie met sociale media waardoor bezoekers informatie op onze website kunnen delen via sociale media en e-mail.

Wilt u meer weten over deze cookies lees dan onze Online Privacy Statement

Akkoord